كسانى كه در راه ما جهاد كنند ، ما بسوى سبيلهاى خود هدايتشان مىكنيم ) ، « 1 » ولى هر جا صحبت از صراط مستقيم به ميان آمده ، آن را يكى دانسته است ، از طرف ديگر جز در آيه مورد بحث كه صراط مستقيم را به بعضى از بندگان نسبت داده ، در هيچ مورد صراط مستقيم را به كسى از خلايق نسبت نداده ، بخلاف سبيل ، كه آن را در چند جا به چند طائفه از خلقش نسبت داده ، يك جا آن را برسولخدا ( ص ) نسبت داده ، و فرموده : ( قُلْ هذِه سَبِيلِي ، أَدْعُوا إِلَى اللَّه عَلى بَصِيرَةٍ ، بگو اين سبيل من است ، كه مردم را با بصيرت بسوى خدا دعوت كنم ) ، « 2 » جاى ديگر آن را به توبه كاران نسبت داده ، و فرموده : ( سَبِيلَ مَنْ أَنابَ إِلَيَّ ، راه آن كس كه بدرگاه من رجوع كند ) ، « 3 » و در سوره نساء آيه ( 115 ) آن را به مؤمنين نسبت داده ، و فرموده : ( سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ ) . از اينجا معلوم مىشود كه سبيل غير از صراط مستقيم است ، چون سبيل متعدد است ، و باختلاف احوال رهروان راه عبادت مختلف مىشود ، بخلاف صراط مستقيم ، كه يكى است ، كه در مثل بزرگراهى است كه همه راههاى فرعى بدان منتهى مىشود ، هم چنان كه آيه : ( قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّه نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ ، يَهْدِي بِه اللَّه مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَه ، سُبُلَ السَّلامِ ، وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِه ، وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ ، از ناحيه خدا بسوى شما نورى و كتابى روشن آمد ، كه خدا بوسيله آن هر كس كه در پى خوشنودى او باشد به سبيلهاى سلامت راه نمايى نموده و باذن خود از ظلمتها بسوى نور بيرون مىكند ، و بسوى صراط مستقيمشان هدايت مىفرمايد ) « 4 » بان اشاره دارد ، چون سبيل را متعدد و بسيار قلمداد نموده ، صراط را واحد دانسته است ، حال يا اين است كه صراط مستقيم همه آن سبيلها است ، و يا اين است كه آن سبيلها همانطور كه گفتيم راه هاى فرعى است ، كه بعد از اتصالشان به يكديگر به صورت صراط مستقيم و شاه راه در مىآيند . مقدمه هفتم اينكه از آيه شريفه : ( وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّه إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ ، بيشترشان به خدا ايمان نمىآورند ، مگر توأم با شرك ) ، « 5 » برمىآيد كه يك مرحله از شرك ( كه همان ضلالت باشد ) ، با ايمان ( كه عبارت است از يكى از سبيلها ) جمع مىشود ، و اين خود فرق ديگرى ميان سبيل و صراط است ، كه سبيل با شرك جمع مىشود ، ولى صراط مستقيم با ضلالت و شرك جمع نميشود ، هم چنان كه در آيات مورد بحث هم در معرفى صراط مستقيم فرمود : * ( ( وَلَا الضَّالِّينَ ) ) * . دقت در آيات نامبرده در بالا بدست ميدهد : كه هر يك از سبيلها با مقدارى نقص ، و يا حد اقل با امتيازى جمع مىشود ، بخلاف صراط مستقيم ، كه نه نقص در آن راه دارد و نه صراط

--> 1 - سوره عنكبوت آيه 69 2 - سوره يوسف آيه 108 3 - سوره لقمان آيه 15 4 - مائده 16 5 - سوره يوسف آيه 106